LAYE TABBARHOK, KALLA IBBIRH

Addis Ababaati Jaamicaalle 21-yarhxe: ‘International Conference of Ethiopian Studies: Persistence and Resilience in Ethiopian Studies: Global Context and Domestic Developments (Caalamti Darajah Itobbiyaati Zacabah Yakke Xabalehi Rakhbi; Dhuguugulusnan kee Curtayyo Itobbiyahi Zacabah Yakke Xabaledde: Caalamti Gondo kee Dikti Addahi Afaadad)’  tarhxe eterohi gerille, lellec 28/09/2022 – 01/10/2022  yekkeh yine. Ta rakhbi iggida-iggidah yakke tiya yekkeh, umman maarhagit umman gabooko Itobbiya kee Itobbiyahi wakalille yane gondod adde soomaaman rakhbe kinni.

Ta rakhbelle kab-yerhxe idhdhot waraqhut mangum yekkeh, ni gondo tablemko wulim nable gedda, xishma-le Dr Jamac Musse Jamac kab-ishe, Soomaal kee Saahot afah; amayim balih, aki Kushitikti Luqhaatah Interneet Maskaaka (Language Corpus) aaginah yakko dhiicam kee tayek basoh ta gondolle tekkeh tane ciyyo table, fidin addoodim le idhdhot waraqhat kab-terhxeh tine. Ta akottadde lel Saahot luqhalle idhdho kee xabale abta irot maarhagitko xishma-le Moreno Vergari kee xishma-le Roberta Zago yengeliinih yinin.

Dr Jamac, ishi orbeenadde, rummah dhacumah, xiyaa birriigishsha asuuso (warning) yoxoyeh yine. Amaye lel tamaa galli lem aallinnixe cindha luqhaat bisa akkekkah, kaafa: “Yane luqhaat kinni! Yatneefece mari miliyoonaat kinon! Liyaati mashshi malooni!” ak narhxeh akah falinna luqhaat gantah, amiiti tane teknolojjiilih amseeney kee ammookomik adiye waynimko, dheh rabe luqhaatadde loyyiimoona kinoonim asuuse.

“Zaban sorhe zaban kare” akah yarhxiiniikah lel, akkinnan luqha akah waanisha maraako miliyoonaat teellemih, tefeedede luqha tekkeh, dhiica kutuub kee maysaalaxit teellemih, yane waaqhte kee teknolojjiilih adiye waytemko, walaa inki makko malem kee tamaa ishi gide wayeh yelee luqhaatadde loyyimto kinam gaxe-gaxeh asuuse.

Amaydo: “Xabaza ak maaxa ak akkalik inekkeeko aluute” akah terhxeekaah: “Nanu maxzal dagino, ni waani akah waanisha mara mimango, ni waanih yunkuttube kitob mimango” nerhxeh assaxakkii ninemko, naba luqhaat gantah yane waqhte kee tane teknolojjiilih adiye wayemko, nimih yammangado dhiicamhi asuuso kinni Dr Jamac yoxoyem. Ta gedda, amiitik yane waqhti umman tiya lemille qamada waqhte kinam kee ta waqhteelih ankeleelebi kee xeelassiitak nadiyem fadhdhishimta.

Ta akottahi addoodimille gaxna gedda, Saahot Afhi Maskaaka yable caddos kab-yarhxem kaafi erherh maki. Tayek basoh ta gondohi zacabah afti akotta ZOOM araxah lellec 15/05/2022h, malammit akotta lel lellec 22/05/2022h Londonulle tekkeh tinemhi caddos kab-ishneh ninem inkoh xunsussaanam yakko kinni. Ta ciyyo (project) meceetih arax tibbirheh, niya kee xagaraako tillabteh abittodde asso erherhishshe gedda, ziyaada warres (xunxus) geyteh, aki mari gantah ta caashirko yatnaafacoona ciloh maddaxit akotta Addis Ababaati jaamicalle seminar xibarah kab akah tarhxeekah tekke. Talle akah takko fadhdhishimtem lel, Afriqqaati Qilbat ayrommaaxalle akkii tane ciyyo kee afaadad yamadhdhago wuli gabooko, wuli gabooko lel Saaho kee Soomaallih maabako yangale Kushitikti luqhaat, ta caashir geyinnixeya, caashir akah geyaanaakahi arax yamballawo ciloh kii yine.

Dr. Jamac lellec 30/09/2022 kee lellec 03/10/2022 Addis Ababaati Jaamicalle kab-ishe idhdhot warqatadde, Soomaal afah, malaxina miliyoonko (7,000,000) bukalle yakke canqur yendhebeebesheh (tagged yekkeh) yanem kee Afriiqhiyaati darajah Canuqrti Maskaakah Soomaal luqha afti daraja tibbirheh tanem yesxessek sarrah, ta ciyyo Saahot luqhalle erhedhdhem dhayih kinni hanik, tayek basoh bool shixtiya (100,000)ko bukalle yakke canqur yendhebeebesheh (yewmeesebeh) yanem caddoyshe.

Inkoh akah taarhigiiniikah, ‘Ta ginah Saaho balih kin luqhaat, ishi xuruuf kee kataabat nizaam hinya, amayim balih yunkuttube kutuub kee aki kataabat labcad hin luqhaat google translate kee aki Internet kaloh maysaalaaxit yakko dhiica’ yaanam minaam kii tine gondo kinni. “Macwan male Yalli mirhafa!” akah yaanaakah laakin, Yalla kee teknolojjiiti barkatah caashir geyneh ni luqha galleelih akah agaagitto dhicta araxalle taritak geytimta.

Yakko kibah ta ciyyo nifille beyaanam waqhaaqhacko barii maki. Masalan, ta ciyyo akah fadhdhishimtaakah nifille tadaw andafof takkemko wulim nable gedda:-

1. Inki luqha barhsime xuruuf kee kataabat nizaam taallem (Masalan: Eretriyah Saaho Laatiin xuruuf tatneefece gedda, Itobbiyah Saaho (Irob) Gi-iiz xuruuf yatneefecin)
2. Inki-waanih Qaamuus anniye wayam (lack of mono-lingual dictionary)
3. Luqhat obsa kee kataabat meecaani akah yaqheesin arux daggoye kee deelale yakkem (Lack of spelling and grammar checker)… kee aki ractem yakko dhiica.

Ta agana xusne waqhaaqhac akah yamfattaxo dhiica arux, masalan:-

1. Tamaa Gi-iiz xuruufuh tunkuttubeh taanem inkoh Laatiin xuruufulle yambaddalo alle tane. Gi-iizih tunkuttubem Laatiinille, Laatiinih tunkuttubem lel Gi-iizille yaydilbike software yanemhi sabbatah, sahiilih yamfattaxo dhiica waqhaaqhac kinni.
2. Inki-waanih qaamuus (Mono-lingual dictionary) yanqarrabo (yankattabo) alle tane. Xiyaw gaba-gaba alle yerhxiinimko lel Urhurh waqhtelle abayshimo dhiica.
3. Luqhat obsa kee kataabat mecaani akah yaqheesin arux yannaw ciloh, ni waanille adda fidin idhdho keee xabale yakko alle tane. Amaydo, dhic kee zate nessegellemko abno tannam tannaw makiiki, ni maarhagitik gaba akah tassagalliiniikah abanta.

“Laye tabbarhok, kalla ibbirh” akah yaanaakah lel, Dr Jamac balih kin maarhagit dhic kee farhi, rithce kee qeera leya geyne gedda kinni, kamakkamah geytiminnixe caashir geyneh, galli gufekke gufno nifille xumuu-arhxii nanem. Ta ciyyo, foyyaako erherhishneh nineh yakkeedo, daggoyemko $50,000 nok bake dhadhdhe ciyyo kinni. Amayek sarrah, tee dhuguugulusnan kee damaanah ayyaace dharhne solaadi lel xadde lem akke mirhaarho. Amaa gedda, ta saadifille, Dr Jamac, Giorgio Banti kee Moreno Vergari afadde akko haynak, inkoh ta ciyyo erhedhdho kee nifille tadawo ummanimih gaba yessegelle mara umbuka Saahot doodahi migacalle ten cawwatoyshinna. Gaab noh isho!

Aki ginah, tayek basoh gufneh nanekkehi caddos yakko kee ta ciyyodde xiyaw gaba akah yassagalliiniikah, amayim balih niiroh tane gondodde mabbaloyno, lellec 22/10/2022h Londonulle Dr Jamac adde yangale, fertoh lel cindha-maso table akotta takko kinam ta saadifille sinah warishno farhna. Amaydo, yangalo gurra kee farhi le marak nodde tangaloona mango xishmaalih sinah deecimna.

Ta akottak sarrah, xiyaw gaba adde akah tassagallo dhicta Application abneyaako, ciyyo meceetih erhedhdho kinni. Ciyyo nifille adiik tadiye gedda lel dagum-dagumuh gufaa nanekkeh caddos kee addoodimlih sinalle gaxo kiyo.

Amayendah lel mecaaniiko takkanna sinah duumuta.

sin sacal Axmadsacad Maxammad